Μαθησιακοί στόχοι:
Σε αυτήν την Ενότητα θα μάθετε πως να αναπτύσσετε νέες αφηγήσεις για τη μετανάστευση μέσω ορθής πληροφόρησης και πλουραλιστικής, ακριβούς επικοινωνίας. Ξεκινήστε γνωρίζοντας τις αρχές των δημοσιογραφικών κωδικών δεοντολογίας και εξερευνήστε πρακτικές συστάσεις και συνεργατικές εμπειρίες που ενισχύουν τη συμμετοχή και την προβολή φωνών από διαφορετικά υπόβαθρα στην παραγωγή ειδήσεων.
- Αρχές δεοντολογίας και κώδικες συμπεριφοράς: πως να επικοινωνείτε με ακρίβεια και ορθότητα
- Η Χάρτα της Μασσαλίας: 11 αρχές προς εφαρμογή
- Από τις "εναλλακτικές αφηγήσεις" στις "νέες αφηγήσεις": πως να διαμορφώνουμε νέες μορφές επικοινωνίας
- Ο ρόλος των δικτύων μεταξύ δημοσιογράφων, νέων μέσων και ψηφιακών πλατφορμών, παραδείγματα
- Πως να προωθήσουμε πρακτικές για ευρεία και συμπεριληπτική ενημέρωση, με την ενεργό συμμετοχή φυλετικοποιημένων ατόμων και ατόμων με μεταναστευτικό υπόβαθρο (Συστάσεις)
- Κουίζ
Εισαγωγή: ηθικές αρχές, δεοντολογικοί χάρτες και κώδικες δεοντολογίας για τη μετανάστευση και τις διακρίσεις
Σε ολόκληρη την Ευρώπη, πολυάριθμοι ηθικοί χάρτες, κώδικες δεοντολογίας και κατευθυντήριες γραμμές βοηθούν δημοσιογράφους και επαγγελματίες της επικοινωνίας να προσεγγίζουν το ζήτημα της μετανάστευσης με τρόπο ακριβή, υπεύθυνο και με σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Στην Ιταλία υπάρχει η Χάρτα της Ρώμης, στην Ελλάδα η Χάρτα της Ειδομένης, στην Ισπανία El Código Deontológico (της Federación de Asociaciones de Periodistas de España), και στη Μάλτα ο Κώδικας Δημοσιογραφικής Ηθικής (του Istitut tal-Ġurnalisti Maltin). Σε αυτά τα εργαλεία μπορούν να προστεθούν οι κατευθυντήριες γραμμές που εκπονούν διεθνείς Οργανισμοί, όπως ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (UN), η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR), ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών για την Εκπαίδευση, την Επιστήμη και τον Πολιτισμό (UNESCO), ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης (IOM), το Συμβούλιο της Ευρώπης και η Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς και το υλικό που έχει αναπτυχθεί από συλλογικότητες δημοσιογράφων και παρατηρητήρια μέσων ενημέρωσης που εργάζονται εδώ και χρόνια για τη βελτίωση της ποιότητας της ενημέρωσης γύρω από τη μετανάστευση.
Παρά τις διαφορές τους, τα έγγραφα αυτά μοιράζονται ορισμένα θεμελιώδη στοιχεία:
- αναφορά στις βασικές αρχές της δημοσιογραφίας
- έμφαση στην επαλήθευση των πηγών και στην ακρίβεια της επικοινωνίας
- σεβασμό στα δικαιώματα και την αξιοπρέπεια των ανθρώπων
- δέσμευση για την παρουσίαση της ουσιαστικής αλήθειας των γεγονότων, χωρίς προσφυγή σε στερεότυπα, απλουστεύσεις ή στιγματιστικές αφηγήσεις.
Είναι εργαλεία εργασίας, όχι για βάρη που πρέπει να κουβαλάμε. Σας καλούμε να τα δείτε ως πρακτικούς πόρους, τους οποίους μπορείτε να χρησιμοποιείτε και να «φθείρετε» καθημερινά, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση έγκυρης, ανθρώπινης και χρήσιμης ενημέρωσης για το κοινό.
Όπως έγραψε ο Giovanni Maria Bellu, δημοσιογράφος, συγγραφέας και πρώην πρόεδρος της Carta di Roma, ένας από τους ιδρυτές της: «Η Χάρτα της Ρώμης δεν είναι ένα "αυτόματο εργαλείο" που απλώς αντικαθιστά τη λέξη "λαθρομετανάστης" με τον όρο "μεταναστευτικό άτομο" σε ένα άρθρο. Αντίθετα, είναι το πληκτρολόγιο που σου επιτρέπει να γράψεις αυτό το άρθρο σωστά».
Η έρευνά μας, που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του έργου Mild, έδειξε ότι στις αίθουσες σύνταξης απουσιάζουν σχεδόν πλήρως φυλετικοποιημένα άτομα και άτομα με μεταναστευτικό υπόβαθρο. Αυτή η απουσία συμβάλλει στη δημιουργία προκαταλήψεων που επηρεάζουν την ποιότητα της ενημέρωσης και συχνά οδηγούν σε στερεοτυπικές, παραπλανητικές ή ανακριβείς αφηγήσεις. Ως δημοσιογράφοι και επαγγελματίες της επικοινωνίας, είναι κρίσιμο να παρέχουμε σε αναγνώστες, θεατές και ακροατές ακριβή και υπεύθυνη ενημέρωση. Πως;
- χρησιμοποιώντας τη σωστή ορολογία κατά την παρουσίαση των γεγονότων
- προστατεύοντας τις πηγές σας, καθώς και την αξιοπρέπεια και την ιδιωτικότητα των προσώπων που βρίσκονται στο επίκεντρο του ρεπορτάζ σας
- αποφεύγοντας τη διάδοση ελλιπών ή διαστρεβλωμένων πληροφοριών
- επαληθεύοντας τα δεδομένα και τις ειδησεογραφικές πηγές
- χρησιμοποιώντας ακριβείς και μη καταστροφολογικούς τίτλους
- καλλιεργώντας κριτική σκέψη και επίγνωση του αντικτύπου που μπορεί να έχει η δουλειά μας
Σε αυτό το πλαίσιο, θέλουμε να σας παρουσιάσουμε τη Χάρτα της Μασσαλίας ο οποίος συντάχθηκε πέρυσι από ένα ευρωπαϊκό δίκτυο δημοσιογράφων, ενώσεων, ερευνητών και σχολών δημοσιογραφίας.
Η Χάρτα της Μασσαλίας
Η Χάρτα της Μασσαλίας για την Ενημέρωση και τη Μετανάστευση αποτελεί ένα επαγγελματικό οδηγό που προσφέρει ένα πλαίσιο καλών πρακτικών για τη βελτίωση της ποιότητας της δημοσιογραφικής κάλυψης θεμάτων μετανάστευσης. Δημιουργήθηκε το 2025, χάρη στη συνεργασία ενός ευρωπαϊκού δικτύου δημοσιογράφων, ενώσεων, ερευνητών και σχολών δημοσιογραφίας που εργάζονται εδώ και χρόνια πάνω στα ζητήματα της μετανάστευσης και της ποιότητας της ενημέρωσης. Η Χάρτα δεν επιβάλλει δεσμευτικούς κανόνες, αλλά προσφέρει ένα κοινό σημείο αναφοράς για ακριβή, τεκμηριωμένη και με σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια ενημέρωση, βοηθώντας τις συντακτικές ομάδες να αποφεύγουν στερεότυπα, απλουστεύσεις και στιγματιστικές αφηγήσεις.
Η Χάρτα αποτελεί απτό εργαλείο αναφοράς για όποιον επιθυμεί να επικοινωνεί με ακρίβεια, εντός πλαισίου και με σεβασμό. Στο περιεχόμενο που ακολουθεί, θα αναλύσουμε καθεμία από τις 11 αρχές του, συνοδευόμενες από συγκεκριμένα παραδείγματα από τον έντυπο Τύπο, την τηλεόραση και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
PDF Η Χάρτα της Μασσαλίας
Από τις εναλλακτικές αφηγήσεις, στις νέες αφηγήσεις
Αφήγηση, αντί - αφήγηση και διαμόρφωση νέας αφήγησης
Με τον όρο «μιντιακή αφήγηση» εννοούμε τον τρόπο με τον οποίο ένα φαινόμενο παρουσιάζεται και μεταδίδεται μέσα από ιστορίες, λέξεις, εικόνες και ερμηνευτικά πλαίσια. Στο δικό μας πλαίσιο, η κυρίαρχη μιντιακή αφήγηση αντιμετωπίζει τη μετανάστευση όχι ως ένα διαρθρωτικό φαινόμενο, αλλά ως κάτι προσωρινό ή συγκυριακό, όπως αποτυπώνεται και στους πιο συχνά χρησιμοποιούμενους όρους για την περιγραφή της: «μεταναστευτική κρίση», «προσφυγική κρίση», «μεταναστευτική έκτακτη ανάγκη», «προσφυγική έκτακτη ανάγκη» και «μεγάλο κύμα μεταναστών».
Μια αντί - αφήγηση αποτελεί μια μορφή επικοινωνίας που αμφισβητεί τις κυρίαρχες αφηγήσεις, εισάγοντας εναλλακτικές και συχνά περιθωριοποιημένες οπτικές. Στην περίπτωση της μετανάστευσης, οι αντιαφηγήσεις αναδεικνύουν τις εμπειρίες και τις φωνές μεταναστών και φυλετικοποιημένων ατόμων, ασκούν κριτική σε στερεότυπα και προκαταλήψεις και φωτίζουν πλαίσια και δυναμικές που συχνά παραμερίζονται από τον κυρίαρχο δημόσιο λόγο. Όπως επισημαίνουν οι Bamberg, M. & Andrews, M. (2004) στο έργο Considering Counter-Narratives: Narrating, Resisting, and Making Sense, «οι αντιαφηγήσεις αμφισβητούν τους ηγεμονικούς λόγους προσφέροντας αφηγήσεις που αποκαλύπτουν τις παραδοχές εξουσίας και τις διαδικασίες αποκλεισμού που ενσωματώνονται στις κυρίαρχες ιστορίες».
Από τις εναλλακτικές αφηγήσεις στις νέες αφηγήσεις
Η καταγραφή γεγονότων, η αναζήτηση της αλήθειας και η ενημέρωση με φροντίδα, ακρίβεια και ανεξαρτησία αποτελούν θεμελιώδεις ηθικές και επαγγελματικές αρχές της καλής δημοσιογραφίας. Ταυτόχρονα, οι επαγγελματίες της επικοινωνίας οφείλουν να έχουν επίγνωση του αντίκτυπου που έχουν οι αφηγήσεις τους στο κοινό. Οι λέξεις, οι εικόνες, οι τίτλοι και οι αφηγηματικές επιλογές δεν είναι ποτέ ουδέτερες: διαμορφώνουν αντιλήψεις, συναισθήματα και απόψεις. Γι' αυτό, πέρα από την επαλήθευση όσων μεταδίδουμε, είναι ουσιώδες να αναρωτιόμαστε και για τον τρόπο με τον οποίο τα μεταδίδουμε.
Οι δημόσιες αφηγήσεις για τη μετανάστευση συχνά κυριαρχούνται από συναισθηματικά πλαίσια που ενεργοποιούν τον φόβο, την αίσθηση απειλής, το χάος ή την αντιπαράθεση. Τα πλαίσια αυτά διασταυρώνονται με γνωστικές προκαταλήψεις και στερεότυπα που επηρεάζουν τόσο τους επαγγελματίες της επικοινωνίας όσο και το κοινό, διαμορφώνοντας την κατανόηση πριν ακόμη αναλυθούν τα ίδια τα γεγονότα. Η προσφορά μιας «εναλλακτικής αφήγησης» — βασισμένης σε δεδομένα, διασταύρωση πληροφοριών ή στην προσέγγιση των δικαιωμάτων — δεν αρκεί πλέον: τα εργαλεία αυτά, παρότι απολύτως αναγκαία, δεν μπορούν από μόνα τους να αποδομήσουν βαθιά ριζωμένες προκαταλήψεις.
Η προσέγγιση της επαναπλαισίωσης (reframing approach), που αναπτύχθηκε και προωθείται από οργανισμούς όπως The Opportunity Agenda, The Center for Cultural Power, Pop Culture Collaborative και άλλους οργανισμούς του δικτύου Narrative Change Network, έρχεται να απαντήσει σε αυτήν την πρόκληση. Μας καλεί να υπερβούμε τις «αντιαφηγήσεις» και να οικοδομήσουμε νέες αφηγήσεις οι οποίες, αναγνωρίζοντας τις θεμιτές ανησυχίες της κοινής γνώμης, εστιάζουν σε αφηγήσεις προσανατολισμένες σε λύσεις. Ο στόχος δεν είναι η άρνηση των προβλημάτων, αλλά η δημιουργία των συναισθηματικών και γνωστικών προϋποθέσεων για την εποικοδομητική αντιμετώπισή τους, αποκαθιστώντας την πολυπλοκότητα και την ανθρώπινη διάσταση της μετανάστευσης και συμβάλλοντας στην αντιμετώπιση των προκαταλήψεων που διαστρεβλώνουν την κατανόηση.
Οι όροι «νέα αφήγηση» ή «γενεσιουργός αφήγηση» προτιμώνται αντί του όρου «εναλλακτική αφήγηση», καθώς υποδηλώνουν μια νέα, δημιουργική και δυναμική παραγωγή λόγου και νοήματος, αντί να τοποθετούνται απλώς ως «εναλλακτικές» — δηλαδή διαφορετικές, αλλά πάντως ορισμένες σε σχέση με μια ήδη αναγνωρισμένη ως κυρίαρχη οπτική.
Σήμερα, ερευνητές και επαγγελματίες της επικοινωνίας προτιμούν ολοένα και περισσότερο την έννοια της νέας ή γενεσιουργού αφήγησης, βασισμένοι στην παραδοχή ότι, για να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι σκέφτονται ένα φαινόμενο, είναι απαραίτητο να αλλάξουν τα ερμηνευτικά πλαίσια μέσα από τα οποία ορίζουν τον κόσμο (Lakoff, 2014). Αυτό συνεπάγεται «την αποδόμηση της κυρίαρχης αφήγησης του κόσμου, μέσω της αναγνώρισης πολλαπλών πραγματικοτήτων και της ανάδειξης των τομών μεταξύ κουλτούρας, φυλής και εξουσίας (Hall, 2015), προκειμένου να αντιμετωπιστεί ο ρατσισμός σε όλες του τις μορφές και να επουλωθούν τα τραύματα που αυτός επιφέρει στα σώματα και τις ψυχές των ανθρώπων που υφίστανται διακρίσεις και αποκλεισμό».
PDF Νέες αφηγήσεις
Παραδείγματα συνεργασίας, δικτύων και πλατφορμών δημοσιογράφων
Τα τελευταία χρόνια, η αφήγηση γύρω από τη μετανάστευση έχει μεταβληθεί σε βάθος. Δεν παράγεται πλέον αποκλειστικά από τις παραδοσιακές αίθουσες σύνταξης, αλλά διαμορφώνεται μέσα σε ένα σύνθετο οικοσύστημα πληροφόρησης, όπου συνυπάρχουν επαγγελματίες δημοσιογράφοι, διακρατικά δίκτυα ρεπορτάζ, ψηφιακές πλατφόρμες, δημιουργοί περιεχομένου και μορφές πολιτοδημοσιογραφίας. Το πλαίσιο αυτό προσφέρει σημαντικές ευκαιρίες συνεργασίας με συναδέλφους και δίκτυα σε τοπικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο, επιτρέποντάς μας να διευρύνουμε τη γνώση μας, να επαληθεύουμε πληροφορίες και να προσεγγίζουμε κριτικά τον τεράστιο όγκο περιεχομένου που λαμβάνουμε.
Παραδείγματα πλατφορμών, ιστοτόπων και συνεργατικών δικτύων μεταξύ δημοσιογράφων και/ή συντακτικών ομάδων:
Στην Ιταλία
Ποιοτική ενημέρωση για τη μετανάστευση και τους πρόσφυγες, ώστε να καλυφθούν τα κενά που υπάρχουν στη δημόσια συζήτηση και στα μέσα ενημέρωσης.
Επικοινωνιακό και ενημερωτικό έργο για τη νομοθεσία περί μετανάστευσης και τα δικαιώματα του πολίτη, που δημιουργήθηκε το 1996.
Πρόκειται για ανεξάρτητο περιοδικό ερευνητικής δημοσιογραφίας. Ιδρύθηκε από το Investigative Reporting Project Italy (IRPI).
Το InfoMigrants είναι μια ειδησεογραφική υπηρεσία που δημιουργήθηκε με στόχο να παρέχει μια αξιόπιστη πηγή επαληθευμένων ειδήσεων για, και σχετικά με, μετανάστες και πρόσφυγες.
Η DotzMedia είναι μια εταιρεία μέσων ενημέρωσης που δημιουργεί περιεχόμενο με αμερόληπτη προσέγγιση.
Στην Ισπανία
Εθνικά αναγνωρισμένο ίδρυμα ερευνητικής δημοσιογραφίας με κοινωνικό αντίκτυπο, με ισχυρή δέσμευση σε ζητήματα μετανάστευσης.
Η φωνή των Ευρωπαίων fact-checkers που υπερασπίζονται και προωθούν τα υψηλότερα πρότυπα επαλήθευσης πληροφοριών και εγγραμματισμού στα μέσα, στο πλαίσιο της προσπάθειάς τους να καταπολεμήσουν την παραπληροφόρηση προς όφελος του δημόσιου συμφέροντος.
Το MigraVoice προωθεί την ενεργό συμμετοχή ατόμων με μεταναστευτικό υπόβαθρο στη δημιουργία ποιοτικού δημοσιογραφικού περιεχομένου για το ευρωπαϊκό κοινό, τόσο στα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης όσο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Στην Ελλάδα
Η ΕΣΗΕΜ-Θ σε συνεργασία με την Πανελλήνια Ομοσπονδία Ενώσεων Συντακτών (ΠΟΕΣΥ), υιοθέτησε τον Αντιρατσιστικό Κώδικα Δεοντολογίας Ελλήνων Δημοσιογράφων, γνωστό ως Χάρτα της Ειδομένης, αντλώντας από τον Κώδικα Επαγγελματικής Δεοντολογίας και Κοινωνικής Ευθύνης, τη Χάρτα της Ρώμης και τους ευρωπαϊκούς κώδικες δεοντολογίας δημοσιογράφων. Ανακοινώθηκε επίσημα τον Ιούνιο του 2017.
Ανεξάρτητος, μη κερδοσκοπικός δημοσιογραφικός οργανισμός στην Ελλάδα, με επίκεντρο την ερευνητική δημοσιογραφία προς όφελος του δημόσιου συμφέροντος, και με έμφαση στη λογοδοσία και τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Μη κερδοσκοπικό δίκτυο δημοσιογράφων στην Ελλάδα, με επίκεντρο την ανεξάρτητη ερευνητική δημοσιογραφία και τη διασυνοριακή συνεργασία.
Ανεξάρτητη ελληνική μιντιακή πλατφόρμα που παράγει ερευνητική δημοσιογραφία και πολιτική ανάλυση, χρηματοδοτούμενη από την υποστήριξη των αναγνωστών και λειτουργούσα χωρίς πολιτικές ή εμπορικές επιρροές.
Στη Μάλτα
Είναι ένα πολυετές έργο που διαχειρίζονται κορυφαίες δημοσιογραφικές πλατφόρμες, με στόχο την αντιμετώπιση όλων των μορφών παραπληροφόρησης στη Μάλτα και σε άλλες περιοχές της ΕΕ. Το 2024 δημοσίευσαν Έκθεση σχετικά με την παραπληροφόρηση για τον πληθυσμό και τη μετανάστευση στη Μάλτα.
Αποτελεί ένα επιτυχημένο παράδειγμα κοινοτικού ειδησεογραφικού οργανισμού, που δημιουργήθηκε από και για την τουρκική κοινότητα που ζει στη Μάλτα. Πρόκειται για μια καθοριστικής σημασίας κοινοτική πλατφόρμα, η οποία ενημερώνει, διασυνδέει και ενδυναμώνει τα μέλη της κοινότητας.
Αυτό το podcast αποτελεί μια συνεργατική πρωτοβουλία της African Media Association Malta, της οργάνωσης ανθρωπίνων δικαιωμάτων Aditus και του RTK Malta ραδιοφώνου. Φιλοξενεί εκπροσώπους και επαγγελματίες από τομείς που δραστηριοποιούνται ή σχετίζονται με τη μετανάστευση.
Η Ένωση Δημοσιογράφων Μάλτας είναι συνδεδεμένη με τη Διεθνή Δημοσιογραφική Ταυτότητα της IFJ και ως εκ τούτου, συμμορφώνεται με τον Παγκόσμιο Χάρτη Δεοντολογίας για τους Δημοσιογράφους, ο οποίος βασίζεται σε θεμελιώδη κείμενα του διεθνούς δικαίου και ιδίως στην Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.
Άλλα παραδείγματα
Είναι ένα Ευρωαφρικανικό δίκτυο οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ακτιβιστών και ερευνητών. Στόχος του είναι να εντοπίζει, να δημοσιοποιεί και να καταγγέλλει τις συνέπειες των ευρωπαϊκών μεταναστευτικών πολιτικών στις συνθήκες διαβίωσης και στο σεβασμό των δικαιωμάτων των ανθρώπων που βρίσκονται σε μετακίνηση.
Στη Δυτική Αφρική, μια συλλογικότητα δημοσιογράφων που δραστηριοποιούνται σε θέματα μετανάστευσης, φύλου και κλιματικής αλλαγής.
Ναυάγια και ταυτοποίηση θανόντων: διασυνοριακή συνεργασία για ανθρώπους που έχασαν τη ζωή τους ή αγνοούνται στη θάλασσα.
Ιδρύθηκε το 2025 με στόχο να συνεχίσει τη μακρόχρονη προσπάθεια στον χώρο της δημοσιογραφίας για ηθική κάλυψη των επιζώντων βίας και για την παροχή επιστημονικά τεκμηριωμένης ψυχολογικής υποστήριξης στους επαγγελματίες της ενημέρωσης.
Συμβουλές και συστάσεις
Πως να ενισχύσουμε πρακτικές συμπεριληπτικής ενημέρωσης, με ενεργή και ουσιαστική συμμετοχή φυλετικοποιημένων ατόμων και ατόμων με μεταναστευτική εμπειρία.
Οι συνεντεύξεις που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο της έρευνάς μας συνέβαλαν στον εντοπισμό ορισμένων βασικών πεδίων και τρόπων εργασίας που θα πρέπει να τεθούν σε προτεραιότητα, προκειμένου να προκληθεί μια δομική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο τα μέσα ενημέρωσης τείνουν να απεικονίζουν και να εκπροσωπούν μετανάστες, πρόσφυγες, άτομα με μεταναστευτικό υπόβαθρο και φυλετικοποιημένα άτομα.
Κουίζ
▶ Κουίζ - Ενότητα 5
Πόροι
Εδώ μπορείτε να βρείτε επιπλέον πόρους και εμβαθύνσεις
PDF Λίστα συνδέσμων - Ενότητα 5
Υλικό προς λήψη
Κατεβάστε τα συμπληρωματικά υλικά για να εμβαθύνετε στα θέματα που καλύπτονται σε αυτήν την ενότητα.